Giganci Nauki

https://gigancinauki.pl/gn/biogramy/84361,Hoene-Wronski-Jozef-Maria.html
2022-10-02, 08:10

Hoene-Wroński Józef Maria

HOENE-WROŃSKI Józef Maria (23 VIII 1776, Wolsztyn – 9 VIII 1853, Neuilly k. Paryża), matematyk, filozof, mistyk, wynalazca. Syn Antoniego Hoene, imigranta z Czech, od 1779 architekta królewskiego, oraz Elżbiety Parnickiej.

W 1777 rodzina H.-W. przeprowadziła się do Poznania, gdzie 1786–90 przyszły filozof i matematyk uczęszczał do szkoły wydziałowej. W 1792, wbrew woli ojca, opuścił dom i wstąpił do wojska, zmieniając nazwisko na Wroński. Po przegranej bitwie pod Maciejowicami, będąc już w stopniu porucznika, dostał się do niewoli. Od 1795 służył jako kapitan w armii rosyjskiej, w sztabie gen. A. Suworowa. W 1797, po śmierci ojca i otrzymaniu spadku, złożył dymisję, by poświęcić się nauce. Studiował w Królewcu, Halle i Getyndze filozofię i matematykę. Wstąpił do Legionów Polskich gen. H. Dąbrowskiego we Francji, a w 1800 przyjął obywatelstwo francuskie. Od 1801 pracował w Obserwatorium Astronomicznym w Marsylii, został członkiem Marsylskiej Akad. Nauk i Marsylskiego Tow. Medycznego. 15 VIII 1804 (data podana przez samego H.-W., niektórzy podają 1803) doznał iluminacji, w której doświadczył „istoty Absolutu” i poznał prawa rządzące światem. Od tego czasu budował zręby filozofii absolutnej.

W 1810 przeprowadził się do Paryża i przedstawił Inst. Francuskiemu oraz Akad. Francuskiej swoje pomysły reformy matematyki przez wyprowadzenie wszystkich jej twierdzeń i działów z „prawa najwyższego”, które nazwał „prawem algorytmicznym bezwzględnym” (Premier principe des méthodes analityques comme base de la Technie mathématique). Wzór H.-W. pozwalał m.in. rozwijać w szereg funkcje jednej zmiennej. Komisja Akademii uznała, że wzór i metoda H.-W. obejmują wszystkie znane do tamtej pory przypadki, nie chciała jednak przyznać, że wzór ten jest prawdziwy w ogólnym sensie. H.-W. odrzucił proponowaną mu przez J.L. Lagrange’a godność członka korespondenta Akademii i wycofał pracę.

W następnych latach H.-W. wydawał kolejne ważne ksiązki: Wprowadzenie do filozofii matematyki oraz technia algorytmii (1811), Ogólne rozwiązania równań wszystkich stopni (1812, pracę tę zadedykował Polsce, swojej ojczyźnie), Krytyka teorii funkcji analitycznych Lagrangea (1812), Filozofia nieskończoności (1814), Filozofia technik algorytmicznych (1815–17), Krytyka teorii funkcji generujących Laplacea (1819). Zostały one jednak w tym czasie przez środowisko naukowe zignorowane.

W 1818 H.-W. zaczął stosować filozofię absolutną i matematykę do opisu i analizy pozamatematycznych obszarów, m.in. wydał kilka numerów czasopism „Sfinks” oraz „Ultra”, gdzie ukazał rozwiązanie za pomocą filozofii absolutnej i matematyki problemów społecznych i politycznych.

Przebywając 1820–23 w Anglii, H.-W. próbował zainteresować Royal Society w Londynie i British Board of Longitude swoimi pomysłami dotyczącymi wyznaczania długości geograficznej na morzu i teorii pływów morskich. W efekcie popadł w konflikt z londyńskim środowiskiem naukowym.

W 1823 wrócił do Paryża i pokazywał kolejne praktyczne zastosowania swojej metody. Opracowywał tablice matematyczne i skonstruował urządzenia do liczenia: pierścień arytmetyczny, arytmoskop i kalkulator uniwersalny. W 1827 wydał Canons de logarithmes, który z powodu swojej prostoty i zwięzłości okazał się bardzo przydatny i był wielokrotnie wydawany w różnych językach. W 1835 opatentował pomysły na ulepszenie maszyn parowych i na nowego typu pojazd kołowy.

Sukcesem okazał się wyjazd w 1826 do Belgii i kontakt z miejscowymi matematykami, którzy uznali jego wyniki i dzięki którym pojawił się w piśmiennictwie matematycznym.

W końcu lat 20. rozpoczął konstrukcję wielkiej syntezy (wiedzy, polityki i religii), a jej zwornikiem miała być doktryna mesjanizmu. Próbował zainteresować swoją koncepcją władców, papieża, środowisko naukowo-kulturalne. Opublikował wtedy liczne memoriały, Odezwę do narodów słowiańskich (wobec upadku cywilizacji, jedynie Słowianie są w stanie zbudować przyszłość świata), Prolegomenę do mesjanizmu, Prodrom do mesjanizmu, Reformę absolutną, czyli finalną wiedzy ludzkiej oraz pracę Unia Antynomialna (1831, jej zadaniem było propagowanie idei nowego stronnictwa politycznego, które H.-W. założył, aby powstrzymać nadchodzące ruchy rewolucyjne i, opierając się na syntezie liberalizmu i konserwatyzmu, dobra i prawdy, zbudować harmonię społeczną i zapewnić pokój). Umarł w poczuciu niezrealizowania do końca swojej misji.

Z powodu trudnego charakteru i mistycyzmu H.-W. jego dorobek matematyczny był na ogół ignorowany i dopiero od lat 70. XIX w. bywał sporadycznie przedmiotem zainteresowania, m.in. J.V. Ponceleta (Applications danalyse et de géométrie), A Cayleya (On Wronskis Theorem 1873), Y. Villarceau (Mécanique céleste. Exposé des méthodes de Wronski et composantes des forces perturbatrices suivant les axes mobiles 1881). W rezultacie jedynym trwałym śladem działalności H.-W. na tym polu długo pozostawał wprowadzony przez niego wyznacznik funkcyjny wronskian (nazywany tak w 1882 przez T. Muira). W dalszych badaniach uznano wagę pionierskiego użycia owych wyznaczników, zauważono też, że mają one charakter ogólniejszy niż sądził Muir (odkrycie H.-W. sięga samych podstaw matematyki), a analogony wronskianów pojawiły się m.in. w geometrii algebraicznej i geometrii enumeratywnej. Stało się też jasne z czasem, że krytyka teorii analitycznych Lagrange’a (1812) była słuszna. H.-W. miał w dużej mierze rację uważając, że niewłaściwie rozumie on i stosuje wielkości nieskończenie małe. W 1811 H.-W. rozwiązał problem interpolacji funkcji jednej zmiennej za pomocą ułamków łańcuchowych (w dalszych latach wprowadzał nowe ich rodzaje). Ułamki te matematyk francuski A. Lascaux nazwał w 2003 ułamkami łańcuchowymi Wrońskiego. Jako matematyk nie był H.-W. uznawany również w kraju, choć T. Banachiewicz wykorzystywał jego „prawo najwyższe” w swoim rachunku krakowianów. Przybliżeniem dorobku H.-W. zajął się w latach 80. XIX w. S. Dickstein, a S. Banach przeanalizował absolutne prawo algorytmiczne H.-W. i pokazał jego miejsce w analizie funkcjonalnej (Über dasLoi suprême von J. Hoene-Wroński 1939). Uznał, że można je poprawnie sformułować i udowodnić, wzbogacił je w treści topologiczne i wykazał, iż można je stosować w przestrzeniach Banacha oraz w przypadku wielomianów ortogonalnych.

H.-W. zajmował się również zagadnieniami z pogranicza fizyki i techniki. Już podczas pobytu w Marsylii projektował miejskie wodociągi. Badał zachowanie się cieczy sprężystych i ich przepływów w powiązaniu z teorią maszyn parowych. Opublikował dzieło Nouveaux systêmes de machines à vapeur fondés sur la découverte de vraies lois de forces mécaniques, introduction philosophique contenant le programme industriel et létablissement scientifique des nouvelles lois physiques (1834–35).

Najważniejszym osiągnięciem H.-W. było zaproponowanie w 1830 nowego typu kół pojazdów (roux mobiles), składających się z dwóch ruchomych względem siebie części, co ułatwiało poruszanie się po trudnym do przejazdu terenie (niektórzy upatrują w tym prawzór trakcji gąsienicowej). Próby z tego typu pojazdem przebiegły pomyślnie. W latach 40. XIX w. J.A. Waligórski lansował ten wynalazek w Norwegii, myśląc o wykorzystywaniu go do komunikacji długodystansowej. W Bibliotece PAN w Kórniku w spuściźnie H.-W. zachowały się modele tego pojazdu.

Dorobek H.-W. nie został do końca przebadany, a on sam pozostaje postacią kontrowersyjną pod wieloma względami, choć zyskał grupę gorących zwolenników swych pomysłów na uzdrowienie świata (jeszcze w okresie międzywojennym funkcjonował mający to na celu Inst. Mesjanistyczny, oraz Tow. Hoene-Wrońskiego).

 

DSB (J. Dobrzycki); PSB (B.J. Gawecki); SBMP (Z. Pawlikowska-Brożek); SPPT (L. Królikowski).

J.M. Hoene-Wroński: Filozofia matematyki, przekł. P. Chomicz, Warszawa 1937; tegoż: Wstęp do wykładu matematyki, przekł. L. Niedźwiecki, Paryż 1880; S. Banach: Über dasLoi suprêmevon J. Hoene-Wroński, „Bulletin International de l’Academie Polonaise des Sciences et de Lettres” Série A 1939; L.A. Birkenmajer: Udział Polski w uprawianiu i w rozwoju nauk ścisłych, Kraków 1918; J. Braun: Zarys filozofii Hoene Wrońskiego, Warszawa 2006; J. Dianni, A. Wachułka: Tysiąc lat polskiej myśli matematycznej, Warszawa 1963; S. Dickstein: Hoene-Wroński. Jego życie i prace, Kraków 1896; Encyklopedia filozofii polskiej, t. 1, Lublin 2011 (Z. Ziółkowski); Filozofia w Polsce. Słownik pisarzy, Wrocław 1971 (A. Sikora); B. Gawecki: Wroński o Wrońskim, Warszawa 1958; Hoene-Wroński. Życie, matematyka i filozofia, red. P. Pragacz, Warszawa 2008 (tu: P. Domański: Artykuł Stefana Banacha oPrawie NajwyższymJózefa Hoene-Wrońskiego; P. Pragacz: Życie i dzieło Józefa Marii Hoene-Wrońskiego; W. Wójcik: Józef Maria Hoene-Wroński jako wizjoner i reformator matematyki); A. Lascaux: Wronskis Factorization of Polynomials, „Topics in Algebra” 1990, Part 2, Banach Center Publications 26; L. Łukomski: Twórca filozofii absolutnej. Rzecz o Hoene-Wrońskim, Kraków 1982; A. Sikora: Hoene-Wroński, Warszawa 1995; Biblioteka PAN w Kórniku: Spuścizna H.-W.

Wiesław Wójcik

Opcje strony